Alpler ve Kaçkarlar’ın eteğinde yaşayan bir kır çiçeği: SENOZ

Yüksek gerilim hatları ile yaşamak durumunda kalacak Senozlu bir aile (Ekim 2009)

                                                                                                                                                                           Aşağıdaki yazı iki yıl önce kaleme alındı.  Tam olarak  20 Aralık 2007 tarihinde  Senoz Deresi sitesinde  ‘Senoz Dağları ve Alpler’ başlığı altında yayınlandı.   Bu yazı Senoz Vadisi’ndeki HES’leri konu edinen ve Senozlu’lara yönelik olarak yazdığım ilk yazıdır.  Ayrıca, HES’ler hakkındaki görüşlerimi açık olarak ilk defa bu yazı ile gündeme getirdim. Bu tarihe kadar bu konudaki görüşlerim çok net değildi. Hayati Aksu’nun uyarısı ile HES’lerle ilgili ilk toplantımızı 12 Ocak 2007 tarihinde yapmış olduğumuza göre, hemen hemen bir yıl boyunca HES’ler hakkında düşündüğümüz araştırma yaptığımız ve bir sonuca ulaştığımız görülüyor. Bu aynı zamanda HES’lere karşı vermiş olduğumuz mücadelenin tarihini de ortaya koymaktadır; iki hafta sonra  tam üç yıl dolmuş olacak.  Bu yazı daha sonra SenozKültür sitemizde de yayınlandı fakat sitemiz bir ara saldırıya uğrayıp çökünce buda aralarında olmak üzere bazı yazılarımız kayboldu. Özellikle edebi bir dille kaleme almış olduğum yazılarda zamanla iyileştirmeler yapıyorum, bu yazı da onlardan biri, fakat burada başlığı dışında bir iki küçük anlatım iyileştirmesinden başka bir değişiklik yapmadım (Arzu edenler Senoz Deresi sitesindeki orijinali ile karşılaştırabilirler).

Bu yazıyı tekrar yayınlıyorum çünkü hala geçerliliğini korumaktadır. Zira şu sıralar Senoz elimizden çıkmış gibi görünse de bu yanıltıcıdır. Senoz’u hala kurtarma şansımız vardır, evet vardır ama bu mücadeleye verilen desteğin çoğalması ile ilgili bir konudur. Senozlular Senoz için ne gerekiyorsa onu yapmalıdırlar  artık !

Alman imparatorunun hastalığını iyileştireceğini düşündüğü şifalı bitki ve çiçekleri Kaçkar dağlarında aramak amacıyla, botanikçi ve hekim Karl Heinrich Emil Koch (1809-1879), 1843 senesinde 34 yaşında iken Doğu Karadeniz’e, oradan direk olarak Hemşin/Senoz'a gelir -O tarihlerde Senoz Hemşin'e bağlıdır. Senozlu'lar Hemşinli'dir-

Devrin padişahından izin alarak gelen Koch bu bölgede iki sene kadar kalacaktır. Weimar’ın yakınlarında Ettersberg’de doğan Koch, Karadeniz’e Goethe’nin (1739-1832) Weimar’ının havasını da getirmiş gibidir. Koch’un bu ziyareti vesilesiyle bu büyük şairin kurduğu Almanca ile ve büyük bir olasılıkla onun doğa tutkusunun Koch’a verdiği esin ile Kaçkar dağlarının güzelliğini bugün bambaşka bir ışıkta görüyoruz. Koch’un gezi yazılarını her elime alışımda Goethe’yi, o devrin Weimar’ını, hatta Eckermann’ı düşünürüm.   Koch’u Goethe’nin diliyle yazdığı için ve bir yerdeğiştirmeyle öğrencisi Eckermann’la özdeşleştirdiğim için daha çok severim. Doğrusu, Goethe’yi her zaman Kaçkar dağlarında gelmiş olduğunu hayal ederim. Özellikle Doğu Karadeniz doğasının yağmalanmak üzere olduğu bu günlerde bu hayal benim için çok değerlidir.

 Karadenizli’lerin birçoğu bugün henüz, Hayali’nin(öl.1557) mısralarında betimlediği derya(deniz) içinde yaşayan fakat deryadan habersiz mahiler(balık) gibidirler;

               Cihân-ârâ cihân içindedür arayıbilmezler

               O mâhîler ki deryâ içredür deryâyı bilmezler

  Goethe, ‘Doğa Tanrıyı saklar. Ama herkes için değil’ diyordu; bununla adeta Hayali’nin ilk mısrasına şerh düşmüştür. O ‘Doğayı Tanrıda, Tanrıyıda doğada’ görür ve bu bakış açısının onun ‘varlığının temelini oluşturduğunu’ düşünür ki bu da bir bakıma ikinci mısraya düşülen şerhtir.

 16. yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman devrinde, Devlet-i Ali Osmani’nin en görkemli günlerinde İstanbul’da yaşayan Hayali, suda yaşayan vecitli bir balık gibi hissetmektedir kendini ve duyduğu coşkuyu herkese duyurmak derdine düşmektedir, aynı coşkuyu ruhunun derinliklerinde duyan Goethe ise ondan iki yüzyıl kadar sonra bu coşku denizinin sularının Avrupa’dan yavaş yavaş çekildiğini görmüş ve dehşetle sarsılmıştır. Oysa etrafındaki gamsız balıklar, tıpkı bugünün Karadeniz’indeki ‘balıklar’ gibi, bunun farkında değil gibidirler ‘deryayı bilmezler’. Nitekim, Goethe’nin öngörüsü doğru çıkmıştır. 20.yüzyıla gelindiğinde dünyanın büyük bir bölümünde sular iyice çekilmiş bir zamanlar tamamen suya gömülü olan yerlerde artık karalar ortaya çıkmış, küçük gölcüklerde yetersiz suda çırpınan balıklar kalmıştır geriye.

Şairin, devrinin bilim adamlarına ve Newton’un mekanik dünya görüşüne yönelttiği eleştirilerde ne kadar haklı olduğunu anlamak için belki de 20. yüzyılı kasıp kavuran dünya savaşlarını yaşamış, 21.yuzyılda ise ‘Buzul Çağ’ına doğru ‘saniye koridoruna’ girmiş olmamız gerekiyordu . Hayali’nin ‘gönül şehrine’ bakarak sufiyane söylediği şiirini, Goethe doğrudan doğruya doğaya bakarak söylemiştir. Sanırım bugünün Karadeniz insanına Hayali ve Goethe’nin söyleyeceği önemli sözler vardır. İlki içinde yüzdüğümüz ‘derya’ yı görmemizi sağlayabilir, ikincisi ise bu deryayı kaybetmenin eşiğinde olduğumuzun dehşetini duyurabilir bizlere.

Koch 1843 senesinin Temmuz ve Ağustos aylarında Hemşin'de Senoz dağlarındadır, Hahonç’luların çok iyi bildikleri yayla yolundan geçerek Cimil’e gidecektir. Yüz yıl sonra Tahpurlu iki güzel kızın Peçon Muhammed’i atma türkü yağmuruna tuttukları -Koruci siğaroni sen sar da be yakayim/ Koruci kenküluna bi gül da ben takayım- yer olan Rahut’dan geçerek Demir Dağı’na oradanda Cimil’e ulaşacaktır.

Koch bu dağları İsviçre Alplerine benzetir, etrafındaki bitki ve çiçeklerin zenginliğinden hayranlıkla söz etmektedir, onlardan birçok örnek toplar ve ülkesine götürür.

Koch’un ziyaretinden yaklaşık yüz elli yıl sonra ise Goethe’nin ülkesinden bu dağlara üniversite öğrencisi sarışın genç bir kız daha gelecektir. Onun geliş nedeni de Koch’unkini andırmaktadır. Üniversitede, çiçek uzmanı bir Alman pröfösörden, Doğu Karedeniz yöresinde yükseklerde bir çiçeğin yaşadığını öğrenir. O bu dağlara, bu çiçeğin izini sürmek için gelmiştir. Acaba profösör bu çiçeğin adını Koch’un yazdığı kitaplardan mı öğrenmişti? Belki de bu çiçeğe adını veren, onu Senozlu’lardan öğrenen Karl Koch’tur: Nelih

Hahonç'lu bir kadın, 1970'lerde Goethe'nin ülkesinde bir kız çocuğu dünyaya getirir. Sevgi, kızkardeşine bir isim aramaktadır ve sonunda güzel bir isim bulur: 'Alp dağlarında yaşayan ve ender rastlanan bir çiçek' adıdır bu. Nelih büyüdüğünde adını taşıyan bu çiçeğin yalnızca Avrupa Alplerinde değil Karadeniz Alplerinde de yaşadığını öğrenir ve bu dağlar aynı zamanda Nelih'in anne ve babasının doğup büyüdüğü topraklardır.  Nelih böylece ilk defa, hem kendi adını taşıyan çiçeği hem de ailesinin bir zamanlar terkettiği Senoz yaylalarını görmek için Doğu Karadeniz’e gelir. Bu dağları görür görmez büyülenir tıpkı Karl Koch gibi oda onları Alpler’e ama bu defa Avusturya Alpleri’ne benzetir; bir farkla, o bu Karadeniz Alpleri’ni kendi kaderine terkedilmiş görür ve bakımsız bulur. Oysa Goethe’nin ve Koch’un çok sevdiği İsviçre ve Avusturya Alpler’i bugün de bakımlıdır ve bütün güzelliğiyle korunmaktadır. Kuşkusuz bunda Goethe ve Koch gibi düşünenlerin büyük katkısı vardır. Turkiye’de ise bu duyarlık yeni gelişmeye başlamıştır; Bergama’yı ve Fırtına Deresini yağmalamadan kurtaranlar, Kaz dağlarının ve Senoz Deresini  korunması için mücadele edenler işte bu duyarlığa sahip insanlardandır.

20. yüzyılın büyük Türk şairlerinden Ahmet Muhip Dıranas’ın(1908-1980) çocukluğu bir Karadeniz kenti olan Sinop’un bir köyünde geçer ;

‘Ben ormanlar içinde bir köyde doğmuşum, büyük ormanlar ortasında. Sekiz dokuz yaşıma kadar her köylü çocuğu gibi sığırtmaçlık etmiş, yalınayak gezmiş tozmuş, sonra kaderin sevkiyle köyden ayrılıp şehre gitmiş bir köylüyüm .. Beni ihtiyarlığa götüren bütün yıllar ve yollar boyunca hülyalarımda küçüklüğümün ormanlarını kurdum.

 Vakta ki, yıllardan sonra tekrar köyüme, ormanlarıma dönmek imkan ve nasibi geldi, gittim ve … ormanlarımı yerinde bulamadım. Kökleri dahi kalmamacasına koca, uçsuz bucaksız ormanlarım tarla olmuşlar, cılız, kel koçanlar titreyen mısır saplarını güneş altında emzirmekle meşguldüler.

Başımı kaldırdığım zaman bana gökyüzlerini göstermeyen büyük ağaçlarımın anası toprağa ne olmuştu da, bir mısır sapını bile doğru dürüst yeşertemiyordu. Bu hazin bir hikayedir. Hayatımda duyduğum en büyük ızdıraplarımdan biri, yok olan ormanlarımın bana verdiği acı oldu.

 Hülasa: O zaman kafama vurdu orman. Ve o günden sonra orman davasının bu memleket için ne büyük, ne hayati bir mesele olduğunu ve hele okudukça, inceledikçe, daha derinden ve daha dehşetle öğrendim.’     

Nasıl oluyorda bu kaybın Ahmet Muhip’e verdiği acı, hayatının en büyük ızdıraplarından biri olabiliyordu? Bu Tanrısını yitirmiş inançlı bir insanın duyduğu ürperti gibidir. Goethe’nin sözleri ile ‘varlığının temelini yitirmiş insanın’ dramı.

Ahmet Muhip köyüne döndüğünde sevdiği ağaçların yerinde yeller esiyordu.  Goethe ise, yaşarken sık sık görmeye gittiği o meşe ağacını, ölümünden önce bir kez daha görmek, vedalaşmak, ona Allahaısmarladık demek istemişti. O ağaçları arasında ve doğanın kucağında huzurla ölürken Ahmet Muhip o büyük ızdırabı ile öldü.

Doğa kutsallığın, birlik ve bütünlük duygusunun, panteistik neşenin kaynağı idi. Goethe bu duygunun yitirilmesinin bütün felaketlerin başlangıcı olacağını sezmişti. Nitekim modern insan, iç ve dışın birliğinin, uyumunun, doğa ve anne imgesinin panteizminin parçalanarak dağıldığı, tıkanık, tutuk, kesik, kekeme seslerinin duyulduğu bir dünyada yaşıyor artık.

Doğu Karadeniz, doğasının bütün cömertliği ile kaybolan bu birliğin, umudun, anne kucağının bir imgesini bize verebilmek için orada bekliyor bizi.Yahya Kemal, ruhun ezeli lezzetini işte orada doğada bulduğunu söylüyor;

                    Ruh ufuksuz yaşamaz

                    Dağlar ufkunda mehabet

                    Ova ufkunda huzur

                    Deniz ufkunda teselli duyulur

                    Yalnız onlarda bulur ruh ezeli lezzetini

Bu ezeli lezzetten bizleri hiçbir şeyin mahrum etmesine izin verilmemelidir. Bu dağların çiçeklerle anılması ne güzel, ne güzel Karl Koch’un çok uzaklardan bu dağlara onun o eşsiz çiçekleri için gelmesi, Tahpur’lu güzellerin bu dağlarda Muhammed’in saçlarına yine o çiçeklerden takmak istemesi ve yıllar sonra Nelih’in  bu dağlara aynı çiçekleri aramak için gelmesi ne güzel, ne güzel şey !

                       Bu dağlara yakışan da bu değil midir?

Turkiye’nin Alpleri, Yağmur Ormanları olan bu çiçekler diyarını, bu harikalar diyarını yok ederek, bu daracık vadiyi radyasyon saçan devasa yüksek gerilim hatlarıyla donatarak bir sanayi merkezine dönüştürmeye yeltenmek korkunç bir cinayettir.                                                                                                                                                                                                                    [EK:  KORUCİ;  Senoz'un yakışıklı şairlerinde Peçon Muhommed 1940'lı yılların sonlarına doğru askerden izinli olarak köyüne gelmiş kısa bir süre sonra 'yukarki yeyliye' hem koruci hem de çoban olarak gönderilmiştir. Eğnaçor'a komşu olan yaylalardan biri olan Tahpur'dan gelen iki güzel çoban kız Muhammed'i görünce çok etkilenir ve birbirleriyle yarışırcasına korucumuzu türkü yağmuruna tutarlar;  Koruci sigaroni sen sar da ben yakayim/ Koruci kenküluna bir gül da ben takayım]